KEMELUT INSTITUSI ADAT NEGERI SEMBILAN

KEMELUT INSTITUSI ADAT NEGERI SEMBILAN: ANALISIS HUBUNGAN ADAT PERPATIH, ADAT TEMENGGUNG DAN PRINSIP MUAFAKAT 

Abstrak

Kemelut yang berlaku dalam institusi adat Negeri Sembilan sering menimbulkan persoalan mengenai siapakah yang mempunyai autoriti untuk menentukan kesahihan sesuatu keputusan, khususnya apabila melibatkan pelantikan atau penyingkiran pemegang jawatan adat dan institusi diraja. Artikel ini membincangkan isu tersebut daripada perspektif sejarah, adat dan perundangan tanpa memihak kepada mana-mana pihak. Fokus utama ialah konsep muafakat sebagai asas legitimasi dalam Adat Perpatih serta hubungannya dengan struktur pemerintahan berasaskan Adat Temenggung.

PENGENALAN 

Negeri Sembilan merupakan sebuah negeri yang unik kerana menggabungkan dua tradisi besar Alam Melayu, iaitu Adat Perpatih dan Adat Temenggung. 

Adat Perpatih menjadi asas kepada struktur masyarakat dan Luak Berundang, manakala institusi Yang di-Pertuan Besar berkembang dalam kerangka pemerintahan Melayu yang banyak dipengaruhi oleh Adat Temenggung. Hubungan kedua-dua sistem ini membentuk keseimbangan kuasa yang tersendiri.

Oleh itu, sebarang konflik yang melibatkan institusi adat tidak boleh dinilai hanya melalui satu sistem adat semata-mata, tetapi perlu dilihat secara menyeluruh.

Muafakat sebagai Teras Adat

Pepatah:

"Bulat air kerana pembetung, bulat kata kerana muafakat."

bukan sekadar ungkapan, tetapi merupakan prinsip asas Adat Perpatih.

Dalam tradisi ini, kebenaran tidak lahir daripada kehendak individu tetapi daripada persetujuan bersama.

 Kanun Sungai Ujong juga sering dirujuk dengan ungkapan bahawa:

"Terbit benar daripada Muafakat, Al-Quran dan Pusaka."

Ini menunjukkan bahawa tiga unsur utama mestilah bergerak serentak:

Muafakat masyarakat adat.

Panduan syariat Islam.

Kesinambungan pusaka adat.

Ketiadaan salah satu unsur tersebut boleh menimbulkan persoalan terhadap legitimasi sesuatu keputusan menurut tafsiran adat.

ISU KESAHIHAN PERLANTIKAN DAN PENYINGKIRAN

Sebahagian pihak berhujah bahawa jika proses penyingkiran seseorang pemerintah atau pemegang jawatan adat dilakukan tanpa mencapai muafakat yang sewajarnya serta mengenepikan pihak-pihak yang mempunyai hak adat seperti Penghulu Tanah Mengandung atau Orang Besar Istana, maka tindakan tersebut dianggap tidak memenuhi kehendak adat.

Daripada sudut pandangan ini, sekiranya proses asal tidak sah, maka proses pelantikan pengganti juga boleh dipersoalkan.

Walau bagaimanapun, daripada sudut undang-undang, kesahihan sesuatu pelantikan bergantung kepada Perlembagaan Negeri Sembilan, keputusan institusi yang mempunyai bidang kuasa serta, jika perlu, penghakiman mahkamah. Oleh itu, dakwaan bahawa sesuatu pelantikan "tidak sah" tidak boleh diputuskan hanya berdasarkan tafsiran satu pihak.

Siapakah Berhak Memberi Kata Putus?

Persoalan utama ialah siapakah yang mempunyai autoriti untuk membuat keputusan muktamad.

Jawapannya bergantung kepada bidang yang dipertikaikan:

Dalam hal adat, keputusan hendaklah dicapai melalui mekanisme adat oleh institusi yang diberi kuasa menurut adat.

Dalam hal pemerintahan negeri, Perlembagaan Negeri Sembilan dan institusi diraja mempunyai kedudukan yang diiktiraf.

Dalam pertikaian undang-undang, mahkamah ialah badan yang mempunyai kuasa mentafsir undang-undang.

Dengan demikian, autoriti dalam adat dan autoriti dalam undang-undang saling melengkapi, bukannya saling menafikan.

Menurut tradisi lisan yang dikemukakan oleh sebahagian pengamal adat, Rembau dianggap sebagai antara pusat penting yang menghubungkan warisan Adat Perpatih dengan institusi Temenggung dan Laksamana. 

Tradisi ini turut mengaitkan tokoh-tokoh seperti Lela Maharaja dan Sedia Raja dalam susunan pembesar awal.

Walau bagaimanapun, hubungan sejarah ini masih menjadi perbahasan dalam kalangan ahli sejarah kerana sumber-sumber bertulis dan tradisi lisan tidak sentiasa memberikan gambaran yang sama. Oleh itu, dakwaan mengenai hierarki asal-usul atau kedudukan sesuatu institusi perlu dinilai secara kritis melalui manuskrip, salasilah dan dokumen sejarah.

Keseimbangan Struktur Negeri Sembilan

Keunikan Negeri Sembilan terletak pada kewujudan dua komponen utama:

Luak Berundang dan Luak Tanah Mengandung yang berakar daripada tradisi Adat Perpatih.

Institusi Yang di-Pertuan Besar dan sistem pemerintahan negeri yang berfungsi dalam kerangka pemerintahan Melayu.

Keunikan ini mewujudkan mekanisme semak dan imbang yang telah berkembang selama berabad-abad. Oleh sebab itu, penyelesaian kepada sesuatu krisis sewajarnya mengembalikan fungsi asal kedua-dua institusi melalui rundingan dan muafakat.

Kesimpulan

Kemelut institusi adat Negeri Sembilan tidak wajar dinilai hanya melalui sentimen politik atau pandangan sebelah pihak. 

Dari perspektif akademik, terdapat tiga dimensi yang perlu dipertimbangkan secara serentak:

Dimensi adat, yang menekankan muafakat sebagai sumber legitimasi.

Dimensi syariah, yang menjadi sebahagian daripada asas pemerintahan Melayu.

Dimensi perlembagaan dan undang-undang, yang menentukan kesahan institusi pemerintahan moden.

Oleh itu, persoalan mengenai siapa yang benar tidak boleh diputuskan hanya berdasarkan dakwaan mana-mana pihak. Sebaliknya, ia memerlukan penelitian terhadap adat yang sah, bukti sejarah, peruntukan Perlembagaan Negeri Sembilan serta keputusan institusi yang mempunyai bidang kuasa.

Akhirnya, semangat yang paling selari dengan falsafah Negeri Sembilan tetaplah pepatah adat:

"Bulat air kerana pembetung, bulat kata kerana muafakat."

Dalam konteks itu, muafakat bukan sekadar kaedah membuat keputusan, tetapi merupakan sumber legitimasi yang memastikan adat, institusi dan kesejahteraan negeri terus terpelihara.